Deze pagina werd vertaald uit het Frans. Opmerkingen over de vertaling zijn welkom via info@geoffreypion.com
Mijn fascinatie voor electorale kaarten en het ontstaan van mijn werk in electorale geomarketing zijn in België geboren. Het was daar, als student aan de ULg en vervolgens aan de ULB, dat ik besefte dat het misschien mogelijk zou zijn om van mijn passie voor electorale cartografie mijn beroep te maken. Deze pagina presenteert de toepassing van electorale geomarketing in België, een land waar de beschikbare gegevens, de eigenheden van het Belgisch systeem (voorkeurstemmen, opkomstplicht, evenredige vertegenwoordiging) en de mogelijkheden die de historische publicatie van de infracommuale Vlaamse verkiezingsresultaten in oktober 2024 biedt, het veel meer onderscheiden van Frankrijk dan men op het eerste gezicht zou denken. De pagina richt zich tot Belgische politieke partijen (Franstalig en Nederlandstalig), burgemeesters en schepenen in functie, kandidaten voor gemeente-, provincie- en gewestverkiezingen, media, onderzoekers en iedereen die geïnteresseerd is in de ruimtelijke fijnanalyse van het stemgedrag in België.
Wat men in België zoekt is niet wat men in Frankrijk zoekt
Het Belgisch kiesstelsel is proportioneel, op alle bestuursniveaus, met voorkeurstemmen. De kiezer stemt ofwel voor een volledige lijst door het bolletje bovenaan aan te kruisen, ofwel voor één of meerdere individuele kandidaten op die lijst. Dankzij dit mechanisme kan men het percentage voorkeurstemmen meten dat een kandidaat individueel behaalt ten opzichte van het totaal van zijn lijst. Dit noemt men in België de voorkeurstemmen van een kandidaat. In Frankrijk zal men in een stad van 40.000 inwoners nooit weten welke van de tweeënveertig uittredende gemeenteraadsleden het populairst is bij de kiezers, omdat men er op een volledige lijst stemt zonder enig mechanisme van voorkeursstem dat het scrutin individualiseert. In België weet men dat voor elke kandidaat afzonderlijk. En die electorale populariteit van een kandidaat kan men in kaart brengen, wijk per wijk, stembureau per stembureau. Zo is de score van een Belgische lijst in grote mate de som van de sociale groepen en gebieden die elk van haar kandidaten aanbrengt.
De andere grote Belgische (en Luxemburgse) eigenheid is de opkomstplicht. Met een opkomst van rond de 85 % bij verkiezingen is de onthouder niet het natuurlijke doelwit van een Belgische campagne, in tegenstelling tot Frankrijk waar de mobilisatie van onthouders een van de pijlers vormt van de electorale geomarketing. In België, waar een nationaal register de automatische inschrijving van kiezers op de kiezerslijsten bijhoudt, is de electorale onthouding marginaal, maar de blanco en ongeldige stemmen kunnen oplopen tot 10-15 % van de uitgebrachte stemmen. De recente afschaffing van de opkomstplicht in Vlaanderen voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2024, waardoor de opkomst zakte van circa 85 naar 65 %, opent echter een nieuw analyseveld voor toekomstige verkiezingen aldaar.
Het stembureau en het telbureau in België: een lang ontoegankelijk gegeven
In België mag een stembureau wettelijk niet meer dan 800 kiezers tellen en niet minder dan 150. Het Belgisch systeem heeft vanaf het ontstaan van het koninkrijk in 1830 een bijzonder principe ingevoerd: het stemgeheim moet niet op individueel niveau worden gewaarborgd, maar op het niveau van het stembureau. Geen enkel resultaat mag gepubliceerd worden op de schaal van één enkel stembureau. Dit principe heeft geleid tot een buitengewoon zwaar mechanisme van het mengen van de urnen vóór de telling. Vóór elke verkiezing bepaalt een loting welke stembureaus samen worden geteld binnen een gemeente of kanton. Na de stemming worden de urnen fysiek verplaatst naar telcentra en gemengd, waarna de stembiljetten gezamenlijk worden geteld. Een telbureau groepeert doorgaans drie stembureaus, wat neerkomt op 1.500 tot 2.500 te verwerken stembiljetten, met alle vertragingen en complicaties bij hertellingen van dien.
Tot rond 2010 waren de officiële resultaten zelfs niet beschikbaar op gemeentelijk niveau: het kieskanton (dat meerdere gemeenten omvatte over zeer uitgestrekte gebieden) vormde de fijnste schaal van de verkiezingsresultaten. Inclusief voor Brussel, waar men enkel over resultaten beschikte voor acht kantons, zonder enig detail voor de negentien gemeenten.
Sinds de jaren 1990 stemt een groot deel van Vlaanderen, het Brusselse gewest en het arrondissement Luik elektronisch, en hoewel de stemcomputers mechanisch een resultaat per stembureau produceren, werden die tot oktober 2024 niet vrijgegeven. Ter gelegenheid van de gemeente- en provincieraadsverkiezingen heeft het Vlaamse Gewest voor het eerst resultaten per stembureau bekendgemaakt (op voorwaarde dat er meer dan 500 kiezers waren ingeschreven, anders werd het stembureau samengevoegd met het naburige stembureau in de resultaten… opnieuw, waarom eenvoudig doen als het ingewikkeld kan…) in de gemeenten met elektronische stemming, en per wijk in de gemeenten met stembiljetten op papier. Daartoe werd de loting van de toewijzing van stembureaus aan telbureaus zoveel mogelijk op wijkniveau georganiseerd in plaats van op gemeenteniveau.
De eerste infracommunale electorale kaarten in België
De eerste infracommuale electorale kaarten die ik in België heb gemaakt, in Bergen en Charleroi, zijn tot stand gekomen dankzij officieuze gegevens die werden verzameld door de getuigen van de telbureaus. Ondanks het complexe systeem van groepering en menging van de urnen, voorafgaand aan de telling, wacht men om praktische redenen in veel gemeenten niet op de drie urnen alvorens te beginnen met tellen en telt men ze één voor één. De partijgetuigen kunnen zo de resultaten stembureau per stembureau doorgeven aan de plaatselijke afdeling van de partij om de resultaten per stembureau geheel of gedeeltelijk te reconstrueren in de gemeente.
Tijdens mijn onderzoek aan de universiteit heb ik een telbureauxmethode ontwikkeld waarmee men de resultaten van een stemcentrum (bestaande uit één of meerdere stembureaus die overeenkomen met eenzelfde welomschreven grondgebied) kon inschatten op basis van de verdeling van de loting van de stembureaus over de telbureaus.
Dit werk, dat leek op een ware puzzel, maakte het mogelijk om electorale kaarten te produceren voor politieke partijen en kandidaten. Het had het opmerkelijke nadeel dat de resultaten werden afgevlakt en samengedrukt door de menging van de urnen.
Mechelen 2024: de voorkeurstemmen van een uittredend burgemeester per wijk
De onderstaande kaart toont de voorkeurstemmen van Bart Somers, lijsttrekker van Voor Mechelen (Open VLD) en uittredend burgemeester, bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2024 in Mechelen. Somers behaalde 6.795 voorkeurstemmen, goed voor 17,6 % van de uitgebrachte stemmen in de stad.
De cartografie van zijn voorkeurstemmen per wijk onthult een duidelijk ruimtelijk patroon. Zijn sterkste voorkeur situeert zich in het hart van de stad: Handswijk (23 %), het Centrum (22,7 %), Winketkaai (21 %) en Brusselpoort (20,9 %). In deze compacte binnenstedelijke zone, waar Somers als burgemeester het meest zichtbaar is geweest, haalt hij één op vijf uitgebrachte stemmen. In de deelgemeenten rondom de stad daalt zijn voorkeurstemmen geleidelijk: Stuivenberg houdt nog stand op 20,6 %, Caputsteen op iets meer dan 17 %, maar in de landelijke deelgemeenten Heffen, Leest, Walem en Hombeek zakt hij naar 12-15 %, aanzienlijk onder zijn gemeentelijk gemiddelde. Muizen, in het uiterste zuidoosten, vormt met Nekkerspoel de enige uitzondering in de periferie: daar stijgt zijn score weer boven de 17 %.
De geografie is die van een burgemeester wiens electorale kracht geconcentreerd is in het centrum van zijn stad en geleidelijk afneemt naarmate men zich verwijdert van de kern. Het is een klassiek profiel voor een uittredend mandataris met een sterke persoonlijke bekendheid in het stadscentrum, maar met een periferie die nog te winnen valt, waar lokaal verankerde kandidaten op de lijst een aanvullende rol zouden kunnen spelen.
Gent 2024: de eerste cartografie per wijk met ruwe gegevens
In de jaren 2000 en 2010 heb ik talloze keren aan Belgische verkozenen en politici uitgelegd hoe absurd en onnodig ingewikkeld het Belgisch telsysteem was, en het heeft tot 2024 geduurd voordat de overheid voor het eerst in de Belgische kiesgeschiedenis resultaten per stembureau publiceerde.
Dit institutioneel gebaar heeft echter niet veel electorale kaarten opgeleverd, met uitzondering van een analyse van de VRT over Antwerpen. Om dat te verhelpen kunt u hieronder de eerste electorale kaarten per wijk bekijken in de stad Gent, gebaseerd op de resultaten van de provincieraadsverkiezingen van 2024.
De lezing van de kaart, die zowel het resultaat van de drie grote partijen (Groen, N-VA en Vooruit) als de electorale tendens van de wijken cartografeert, vertelt het politieke verhaal van de stad Gent, historisch socialistisch. In het stadscentrum, in de buurt van het station en tot in Sint-Amandsberg is Groen, de Vlaamse ecologische partij, duidelijk de grootste en flirt er soms met de 40 % van de stemmen (een Gents buitenbeentje in een Vlaams politiek landschap dat in zijn geheel sterk naar rechts overhelt). Vooruit, de recente benaming van de Vlaamse socialistische partij, behaalt zeer homogene scores, tussen 15 en 20 % in de volledige centrale band tussen Gentbrugge en Mariakerke, via het stadscentrum. In de randwijken ziet men een duidelijke dominantie van de rechtse en Vlaams-nationalistische partijen: de N-VA in Oostakker en Sint-Denijs-Westrem, de N-VA en cd&v in Drongen en Zwijnaarde, en dezelfde plus Vlaams Belang in de dorpen langs het kanaal in het noorden van de Gentse fusiegemeente. Opvallend is dat de wijken Mariakerke en Wondelgem naar voren komen als de swing polls van de stad, waar links (Groen, Vooruit en PVDA) en rechts (N-VA, Open VLD, cd&v en VB) zij aan zij staan.
Kaart van het electoraal profiel van de Gentse wijken bij de provincieraadsverkiezingen 2024, met de dominante tendens per wijk. Groen op kop in het stadscentrum en Sint-Amandsberg, N-VA dominant in de oostelijke en zuidelijke randwijken, Vooruit homogeen in de centrale band, gemengde zones in Mariakerke en Wondelgem. Resultaten: Groen 26,4 % (30.078 stemmen), N-VA 19 % (21.625 stemmen), Vooruit 16,2 %, cd&v 10,1 %, Open Vld 9,5 %, PVDA 9,2 %, Vlaams Belang 8,1 %.
Gent 2024: de voorkeurstemmen van de kandidaten van de lijst Voor Gent
De tweede kaart illustreert een minder voor de hand liggende maar misschien nog interessantere lezing voor wie geïnteresseerd is in de mechanica van Belgische lijsten en de voorkeurstemmen van kandidaten.
De lijst Voor Gent, een kartel van Open VLD (liberalen) en Vooruit (socialisten) onder leiding van uittredend burgemeester Mathias De Clercq, werd de grootste met 32,5 % van de stemmen. De Clercq behaalde persoonlijk 12,1 % van de uitgebrachte stemmen, ofwel ongeveer 14.000 stemmen op 115.000 uitgebrachte stemmen. Achter hem komen zeven verschillende kandidaten op de eerste of tweede plaats in minstens één wijk. De effecten van de opschuiving op de lijst tekenen een persoonlijke geografie van elk van hen. Patricia De Beule bijvoorbeeld, op de 9e plaats op de lijst, is de kandidaat van de dorpen in het noorden van de Gentse fusiegemeente langs het kanaal. In die wijken haalt zij meer dan 5 % van de uitgebrachte stemmen; elders in de stad is zij praktisch onzichtbaar. Op het niveau van de gemeente is haar globale score bescheiden, maar zij vervult exact de functie waarvoor zij op de lijst werd geplaatst: stemmen capteren in een gebied dat de andere kandidaten niet bereiken. Hetzelfde geldt voor de liberale schepen Sami Souguir in Sint-Denijs-Westrem (met een mooie voorkeurstemmen van 9 % in die wijk), nochtans een N-VA-bastion. In de randwijken staan de liberale kandidaten van het kartel vooraan ten opzichte van de socialisten; in het centrum en het noorden is het omgekeerd.
Men stelt vast dat de zichtbare amplitudes op deze kaart beduidend « zuiverder » zijn dan die op de kaart van Charleroi 2012, aangezien het hier om ruwe resultaten gaat, niet afgevlakt door de menging van de urnen.
Kaart van de voorkeurstemmen per wijk van de kandidaten van de lijst Voor Gent (kartel Open VLD-Vooruit, 32,5 %, 38.099 stemmen) bij de gemeenteraadsverkiezingen 2024 in Gent. Eerste kandidaat in voorkeurstemmen per wijk na lijsttrekker Mathias De Clercq (12,1 %). Duidelijke territoriale verankering voor Astrid De Bruycker, Sofie Bracke, Freya Van den Bossche, Sami Souguir (9 % in Sint-Denijs-Westrem), Joris Vandenbroucke, Patricia De Beule (dorpen in het noorden langs het kanaal) en Frederik Sioen.
De Belgische kiezerslijst: een door de partijen omkaderde toegang
De sociodemografische gegevens van Statbel (het Belgische equivalent van het INSEE), gepubliceerd op het niveau van de statistische sector (een groot huizenblok), zijn van uitstekende kwaliteit en maken het mogelijk de verkiezingsresultaten te kruisen met variabelen inzake inkomen, leeftijd en gezinssamenstelling.
In Frankrijk is het kiezersregister toegankelijk voor elke kandidaat die zich heeft aangemeld, en het vormt de grondstof waarop vrijwel al het fijne targetingwerk steunt. In België bestaat die toegang, maar is ze omkaderd door strenge regelgeving. Het zijn de politieke partijen die wettelijk gemachtigd zijn om dit register op te vragen en te gebruiken, met een engagement voor exclusief electoraal gebruik en strafrechtelijke sancties bij misbruik.
Dit betekent dat de fijne targetingmethode die in Frankrijk wordt toegepast, ook in België toepasbaar is, op voorwaarde dat een partij mij haar gegevens toevertrouwt, vooraf geanonimiseerd. Het gaat niet om een dienstverlener die aankomt met een kant-en-klaar instrument en een databank in zijn binnenzak, maar om een specialist aan wie een partij een register kan toevertrouwen om er een fijne ruimtelijke lezing uit te halen. Een belangrijk verschil met het Quebecse register, dat rechtstreeks toegankelijk is voor individuele kandidaten.
Wat electorale geomarketing kan bieden in België
In Frankrijk wordt een gemeenteraadsverkiezing gewonnen met een verschil van enkele tientallen stemmen, in een tweeledig scrutin waarbij het fijn targeten van swing streets en de mobilisatie van onthouders de uitslag kunnen bepalen. In België (net als in Zwitserland of Luxemburg) maakt het proportioneel systeem, dat leidt tot een beperkte electorale concurrentie tussen partijen, het resultaat van een verkiezing minder afhankelijk van een klein aantal beslissende stemmen. De producten van de Franse electorale geomarketing (de 1.000 beslissende kiezers van de tussen twee ronden en de swing polls & streets met name) zijn niet rechtstreeks transponeerbaar.
Dat betekent niet dat electorale geomarketing geen plaats heeft in proportionele democratieën, maar het belang ervan is misschien eerder intellectueel dan strikt strategisch. Een kandidaat of een partij kan al geïnteresseerd zijn om een cartografie op fijne schaal van zijn resultaten te visualiseren. In de jaren 2010 hebben talrijke Waalse verkozenen een beroep op mij gedaan om hun voorkeurstemmen per wijk in hun gemeente te bekomen.
Vanuit een meer strategisch oogpunt kunnen twee typen analyse in electorale geomarketing de Belgische kandidaten helpen. Het eerste is de cartografie ten dienste van de lijstsamenstelling. Hoe beter een lijst de verschillende wijken en sociale lagen van een gemeente vertegenwoordigt, hoe hoger haar uiteindelijke score potentieel zal zijn, omdat die score grotendeels het aggregaat is van de groepen die elke kandidaat meebrengt. Een kruisanalyse van de historische voorkeurstemmen van de uittredende kandidaten, de fijne sociologie van de wijken en de lacunes in de vertegenwoordiging op een beoogde lijst kan een partij helpen te beslissen wie op welke plaats te zetten, wie toe te voegen, wie te schrappen, en vooral waar de nieuwe namen vandaan te halen.
Het tweede is de steunkaart voor de burgemeester of de schepen. Door de kiezerslijst (toevertrouwd door de partij) te kruisen met de verkiezingsresultaten per stembureau is het in België perfect mogelijk hetzelfde type cartografie van territoriale steun te produceren als die welke aan Franse burgemeesters wordt aangeboden: een lezing wijk per wijk van het steunniveau voor een zetelend mandataris, van zijn sterktes, zijn geografische zwaktes, en de zones waar het terreinwerk moet worden opgevoerd. Voor een burgemeester die de volgende gemeenteraadsverkiezingen wil voorbereiden met een precieze visie op zijn verankering, is het een diagnostisch instrument zonder equivalent in het huidige Belgische politieke aanbod.
De gemeenteraadsverkiezingen van 2024 bieden voor het eerst een voldoende rijke openbare databank om dit type analyse op grote schaal te voeren in Vlaanderen, en de telbureauxmethode blijft toepasbaar in Wallonië en Brussel voor de partijen die willen investeren in een fijne territoriale lezing van hun sterktes en zwaktes.
Electorale geomarketing: in actie komen in België
U bent burgemeester, schepen, politieke partij, kandidaat voor de volgende gemeente-, provincie- of gewestverkiezingen? Een medium, een onderzoeker, een lokale federatie? U wenst een cartografie per stembureau te bestellen, een kaart van territoriale steun, een lijstdiagnose, een analyse van de voorkeurstemmen van uw uittredende kandidaten, een lezing of een opleiding over electorale geomarketing toegepast op België? De analyse van de gemeenteraadsverkiezingen van 2024 is de eerste stap, en de gegevens zijn nu reeds beschikbaar.
Contact : info@geoffreypion.com | +33 6 49 28 20 81
Pour aller plus loin:
→ Le géomarketing électoral. Définition, méthodologie et enjeux d’une discipline stratégique
→ Cibler mieux plutôt que tracter plus
→ Carte de soutien au maire
ElectoraleGeomarketing #België #Vlaanderen #Wallonië #Brussel #Gemeenteraadsverkiezingen2024 #Stembureau #Gent #Charleroi #Voorkeurstem #voorkeurstemmen #VoorGent #PS #Groen #NVA #ElectoraleCartografie #okt24 #VlaanderenKiest #Statbel